Aanleiding en adviesvraag
Pa Papiamentu wak abou di página
In dit advies, dat de raad op verzoek van de staatssecretaris voor Digitalisering en Koninkrijksrelaties heeft opgesteld, gaat de raad na in hoeverre er verschillen zijn tussen het rijksbeleid voor het fysieke domein in Europees Nederland enerzijds en het rijksbeleid voor het fysieke domein in Caribisch Nederland anderzijds. We bouwen daarbij voort op het in 2023 verschenen advies Elke regio telt!. Daarin heeft de raad samen met de Raad voor het Openbaar Bestuur en de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving voorstellen gedaan voor een nieuwe aanpak van grote, groeiende en onwenselijke verschillen in welvaart en welzijn tussen regio’s in Europees Nederland.
De centrale vraag in ons huidige advies luidt: In hoeverre bestaan er (in potentie) onwenselijke verschillen tussen Europees en Caribisch Nederland als het gaat om het rijksbeleid voor het fysieke domein en de uitvoering daarvan?
Toelichting
Bonaire, Sint-Eustatius en Saba zijn integraal onderdeel van Nederland. Alle overheidstaken zijn verdeeld tussen de openbare lichamen (Bonaire, Sint-Eustatius en Saba) en de rijksoverheid. Caribisch Nederland kent dus geen gemeenten, provincies of waterschappen. In deze context spreekt het kabinet-Schoof van een vanzelfsprekende verantwoordelijkheid van de rijksoverheid voor de inwoners van Caribisch Nederland dat als regio een volwaardig onderdeel is van Nederland.
Bevindingen
Uit onze analyse komen vier bevindingen naar voren:
1. De drie eilanden hebben allen grote en verschillende opgaven in het fysieke domein.
De raad constateert grote opgaven die bovendien verschillen tussen de drie eilanden. Zo is bijvoorbeeld het woningaanbod én de kwaliteit van woningen onder de maat. Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor de weginfrastructuur: te weinig en van slechte kwaliteit.
2. Er is meer beleidsinzet sinds 2019, maar vooral buiten het fysieke domein.
Tot 2019 was de beleidslijn van het kabinet om terughoudend te zijn met het initiëren van nieuw beleid voor Caribisch Nederland. Zo kregen alle betrokken partijen de tijd om te wennen aan nieuwe bestuurlijke verhoudingen die 10-10-2010 zijn ingevoerd. Nadat deze terughoudendheid is losgelaten in 2019 zien we dat het Rijk meer beleidsinzet heeft voor Caribisch Nederland, maar dat deze inzet zich vooral richt op onderwerpen buiten het fysieke domein.
Bovendien maakt de raad zich zorgen over het vermogen om beleid dat wel geformuleerd is ook daadwerkelijk uit te voeren. Dan gaat het zowel om beperkt aanwezige uitvoeringscapaciteit als om signalen dat de ‘bestuurlijke wil’ om knelpunten aan te pakken soms ontbreekt. Dit speelt zowel bij de openbare lichamen als bij het Rijk.
3. Ondanks toegenomen beleidsinzet van het Rijk zijn er (in potentie) onwenselijke verschillen tussen Europees en Caribisch Nederland.
Er blijken in de breedte van het fysieke domein (in potentie) onwenselijke verschillen te bestaan tussen de nationale beleidsinzet voor Caribisch Nederland en de nationale beleidsinzet voor Europees Nederland. Het advies geeft vier voorbeelden:
- De bekostiging van de investerings-, onderhouds- en vervangingsopgave voor de fysieke infrastructuur schiet te kort. Er is onvoldoende structurele financiering voor de reguliere taken. Bovendien worden het Mobiliteitsfonds en het Deltafonds niet ingezet voor Caribisch Nederland.
- Caribisch Nederland wordt nu al stevig geconfronteerd met de gevolgen van klimaatverandering, maar de beleidsvorming op dat punt voor Caribisch Nederland staat nog in de kinderschoenen. In zekere zin staat de Caribische regio, die het hardst wordt geraakt door klimaatverandering, achteraan bij het formuleren van rijksbeleid.
- Connectiviteit tussen de eilanden is van levensbelang voor Caribisch Nederland. Tegelijkertijd neemt het Rijk op dit terrein slechts beperkt verantwoordelijkheid. Dit steekt schril af bij de stevige beleidsinzet van het Rijk voor bijvoorbeeld de bereikbaarheid van de Friese Wadden door middel van concessies voor de veerdiensten en een reservering binnen het mobiliteitsfonds voor een toekomstvaste oplossing voor de bereikbaarheidsproblematiek van Ameland.
- In de geldende wetten en regels voor Caribisch Nederland komt de in Europees Nederland aanwezige integratie van een gezonde leefomgeving in het leefomgevingsbeleid niet terug. Ook kent Caribisch Nederland niet de brede set van omgevingswaarden voor het beschermen van de gezondheid en van het milieu zoals we die wel kennen in Europees Nederland.
4. Comply or explain-principe wordt vaak niet secuur of niet controleerbaar toegepast.
Het Rijk heeft sinds 2019 het uitgangspunt dat beleidsintensiveringen voor Europees Nederland ook worden doorgevoerd in Caribisch Nederland, tenzij er goede redenen zijn om dat niet te doen. De essentie van dit zogeheten comply or explain-principe is dat er een zorgvuldige afweging moet plaatsvinden over het wel, niet of aangepast inzetten van beleidsintensiveringen. De raad constateert dat de onderbouwing bij nieuwe wet- en regelgeving vaak heel summier is. Bij nieuwe beleidsplannen en -programma’s ontbreekt de (openbare) onderbouwing regelmatig helemaal.
Aanbevelingen
Gelet op de bevindingen doet de raad drie aanbevelingen in zijn advies met de titel ‘Samen naar beter’. De titel onderstreept dat de rijksoverheid en de openbare lichamen het advies alleen samen succesvol ter hand kunnen nemen. Betrokkenheid van de bewoners en de openbare lichamen is daarbij van groot belang.
1. Bepaal samen met de openbare lichamen ambitieniveaus voor het fysieke domein in 2050.
De raad beveelt aan dat het Rijk en de Caribische eilanden in samenspraak met bewoners en ondernemers gaan bepalen welke ambities zij hebben voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving. Er is op dit moment weliswaar op hoofdlijnen overeenstemming over de verdeling van taken tussen het Rijk en de eilanden, maar tot welk kwaliteitsniveau de uitvoering van deze taken moet leiden is niet vastgelegd.
2. Versterk de uitvoeringskracht door verbetering van de (financiële) positie van de openbare lichamen én een langjarig samenwerkingsprogramma tussen het Rijk en de openbare lichamen.
Het gezamenlijke ambitieniveau moet vertaald worden in bijpassende rijksfinanciering voor de eilanden. Maar uitvoeringskracht gaat niet om geld en capaciteit alleen. Het vraagt ook (bestuurlijke) wil om te handelen en onderling vertrouwen. De formele rol- en taakverdeling moeten geen grens zijn die streng wordt bewaakt, maar een vertrekpunt van waaruit alle partijen doen wat nodig is om het geformuleerde ambitieniveau te realiseren. Daar hoort volgens de raad een langjarig en substantieel samenwerkingsprogramma tussen het Rijk en de drie Caribische eilanden bij. Daarbij moet worden aangesloten bij het door het kabinet gestarte Nationaal Programma Vitale Regio’s dat zich nu alleen richt op Europees Nederland.
3. Pas het comply or explain-principe consequent en bij de start van de beleidscyclus toe.
De raad pleit er voor dat in de beleidsvorming voor de fysieke leefomgeving vanaf de start ook Caribisch Nederland telt. Dit is al sinds 2019 de afspraak, maar die krijgt in de praktijk vaak geen opvolging. Daarom moet de rijksoverheid op vaste momenten per jaar een beknopt overzicht opstellen van alle beleidsvoornemens in de fysieke leefomgeving, en preciseren hoe zij Caribisch Nederland daarin beoogt mee te nemen. De drie Caribische eilanden op hun beurt moeten de mogelijkheid krijgen om op verzoek deel te nemen aan bijvoorbeeld subsidieregelingen of stimuleringsprogramma’s waarvan het Rijk voornemens is deze alleen te laten gelden voor Europees Nederland.
Publicatie
Op 13 juni 2025 heeft de heer Lapperre, directeur-generaal Koninkrijksrelaties, het advies in ontvangst genomen namens minister Judith Uitermark van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Het advies is tevens aangeboden aan de ministers van Economische Zaken, Klimaat en Groene Groei, Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, Infrastructuur en Waterstaat en Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur. Het advies is parallel aangeboden aan de bestuurscolleges van Bonaire, Sint-Eustatius en Saba en de voorzitters van de Eerste en Tweede Kamer.
V.l.n.r. Rli-raadsvoorzitter Jan Jacob van Dijk en directeur-generaal Koninkrijksrelaties Roald Lapperre van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Foto: Sander Foederer.
Informatie of reactie
Voor uw reactie of voor meer informatie kunt u contact opnemen met Joris Stok, projectleider, joris.stok@rli.nl, +31 6 132 46 502.
Papiamentu
Huntu pa mihó
Rli - yüni 2025
Boneiru, Sint-Eustatius i Saba ta konfrontando un retraso den kalidat di e ambiente físiko di bida. Un aserkamentu konhunto di parti di gobièrnu sentral i entidatnan públiko ta nesesario pa yega na un kalidat ekivalente den e ambiente físiko di bida den henter Hulanda.
Motivashon i pregunta sentral
Den e konseho aki, ku a wòrdu formulá riba petishon di e Sekretario di Estado pa Digitalisashon i Relashonnan den Reino, e konseho ta analisá te na ki grado tin diferensianan den e maneho di reino pa loke ta trata e dominio físiko na Hulanda Europeo di un banda i di otro banda Hulanda Karibense. Nos ta sigi konstruí riba e konseho Elke regio telt!, publiká na 2023. Den e konseho aki, e konseho, huntu ku e Konseho pa Atministrashon Públiko i e Konseho pa Salú Públiko & Sosiedat, a hasi proposishonnan pa un aserkamentu nobo pa diferensianan grandi, kresiente i indeseabel den prosperidat i bienestar entre regionnan den Hulanda Europeo.
E pregunta sentral ta: Na ki grado tin diferensianan (potensialmente) indeseá entre Hulanda Europeo i Hulanda Karibense ora ta trata di maneho di reino pa e dominio fisiko i ehekushon di esaki?
Aklarashon
Boneiru, Sint-Eustatius i Saba ta un parti integral di Hulanda. Tur tarea di gobièrnu ta wòrdu dividí entre e entidatnan públiko (Boneiru, Sint-Eustatius i Saba) i e gobièrnu sentral. P’esei Hulanda Karibense no tin munisipio, provinsia òf konseho di awa. Den e kuadro aki gabinete Schoof ta papia di un responsabilidat outo-evidente pa gobièrnu di reino pa ku e residentenan di Hulanda Karibense, ku komo region ta un parti integral di Hulanda.
Resultadonan
Nos análisis ta revelá kuater resultado:
1. E tres islanan tur tin tareanan grandi i diferente den e dominio físiko.
E konseho ta konstatá tareanan grandi ku ademas ta diferensiá entre e tres islanan. Por ehèmpel, e disponibilidat di bibienda i tambe e kalidat di bibienda ta bou di nivel. Meskos ta konta pa e infrastruktura di karetera: di menos i di mal kalidat.
2. For di 2019 tin mas maneho di polítika, pero prinsipalmente pafó di e dominio físiko.
Te ku 2019 e liña di maneho di e gabinete tabata pa ser kouteloso ku inisiamentu di manehonan nobo pa Hulanda Karibense. Esaki a duna tur partido envolví tempu pa kustumá ku e relashonnan administrativo nobo ku a keda introdusí na 10-10-2010. Despues ku a bandoná e restrikshon aki na 2019, nos ta mira ku gobièrnu sentral tin mas proposishon di maneho pa ku Hulanda Karibense, pero ku e proposishonnan aki ta enfoká prinsipalmente riba tópikonan pafó di e dominio físiko.
Ademas, e konseho ta preokupá pa e abilidat di implementá manehonan ku ya a wòrdu formulá. E preokupashon aki ta konserní tantu kapasidat di implementashon limitá, komo e echo ku e señalnan kaminda ‘boluntat atministrativo’ pa atendé ku desafionan tin biaha no ta presente. Esaki ta konta pa tantu e entidatnan públiko komo e gobièrnu sentral.
3. Potensialmente tin diferensianan indeseabel entre Hulanda Europeo i Karibense, apesar di e oumento di maneho di polítika di parti di gobièrnu sentral
Ta parse ku (potensialmente) tin diferensianan indeseabel den e dominio físiko entre e maneho di polítika nashonal pa Hulanda Karibense i e maneho di polítika nashonal pa Hulanda Europeo. E konseho ta duna kuater ehèmpel di esaki:
• E finansiamentu di e tarea di invershon, mantenshon i remplaso pa e infrastruktura físiko ta inadekuá. No tin sufisiente finansiamentu struktural pa e tareanan regular. Ademas, e Fondo di Mobilidat i e Fondo di Delta no ta wòrdu utilisá pa Hulanda Karibense.
• Hulanda Karibense ya ta wòrdu konfrontá ku e konsekuensianan di kambio di klima, pero trahamentu di polítika riba e punto aki pa Hulanda Karibense ta den un estado di infansia ainda. Den sierto sentido, e region di Karibe, ku ta wòrdu afektá mas fuerte pa e kambio di klima, ta pará patras den rei ora di formulá maneho pa gobièrnu sentral.
• Konekshon entre e islanan ta sumamente importante pa Hulanda Karibense. Na mes momentu, e gobièrnu sentral ta tuma responsabilidat limitá riba e área aki. Esaki ta kontrastá fuertemente ku e maneho di polítika di gobièrnu sentral pa, por ehèmpel, e aksesibilidat di e islanan parti di Frisia pa medio di konseshonnan pa e servisionan di fèri i un reservashon denter di e fondo di mobilidat pa un solushon ku un futuro duradero pa e problemanan di aksesibilidat di Ameland.
• E integrashon di un ambiente di bida saludabel den e maneho di medio ambiente di bida ku ta presente na Hulanda Europeo no ta wórdu reflehá den e leinan i regulashonnan ku ta na vigor pa Hulanda Karibense. Hulanda Karibense tampoko no tin e sèt amplio di balornan ambiental pa protehá salú i medio ambiente manera nos konosé na Hulanda Europeo.
4. E prinsipio di comply or explain hopi bia no ta wòrdu apliká ku eksaktitut òf na un manera verifikabel.
For di 2019 gobièrnu sentral ta operá bou di e prinsipio ku intensifikashonnan di maneho pa Hulanda Europeo tambe lo keda implementá na Hulanda Karibense, a ménos ku tin bon motibunan pa no hasi esaki. E esensia di e prinsipio comply or explain aki ta ku mester tene konsiderashon kuidadoso pa implementá, no implementá òf implementá e intensifikashonnan di polítika na un manera ahustá. E konseho ta konstatá ku e supstansiashon di legislashon i regulashonnan nobo frekuentemente ta hopi breve. Den kaso di plannan i programanan di maneho nobo, e supstansiashon (públiko) frekuentemente ta ousente.
Rekomendashonnan
Teniendo kuenta ku e resultadonan, e konseho ta hasi tres rekomendashon den su konseho titulá ‘Huntu pa mihó’. E título ta enfatisá ku solamente huntu e gobièrnu sentral i e entidatnan públiko por implementá e konseho ku éksito. Envolvimento di habitantenan i entidatnan publiko ta di gran importansia den esaki.
1. Determiná nivelnan di ambishon pa e dominio físiko na 2050 huntu ku e entidatnan públiko.
E konseho ta rekomendá pa gobièrnu sentral i e islanan den Karibe determiná ki ambishonnan nan tin pa kalidat di e ambiente físiko di bida, den konsulta ku residentenan i empresarionan. Aunke aktualmente tin palabrashon en general riba e divishon di tareanan entre gobièrnu i e islanan, no a determiná e nivel di kalidat na kua ehekushon di e tareanan aki mester wòrdu kondusí.
2. Fortalesé kapasidat di implementashon dor di mehorá e posishon (finansiero) di e entidatnan públiko i tambe un programa di koperashon duradero entre gobièrnu sentral i e entidatnan públiko.
E nivel di ambishon konhunto mester wòrdu tradusí den finansiamentu di gobièrnu ku ta kuadra pa e islanan. Pero kapasidat di implementashon no ta trata solamente plaka i kapasidat so. Tambe e ta rekerí boluntat (atministrativo) pa aktua i konfiansa mutuo. E divishon formal di ròl i tareanan no mester ta un frontera ku ta wòrdu vigilá estriktamente, pero un punto di salida kaminda tur partido ta hasi loke ta nesesario pa realisá e nivel di ambishon formulá. Segun e konseho esaki ta inkluí un programa di koperashon duradero i supstansial entre gobièrnu sentral i e tres islanan Karibense. Esaki mester ta den liña ku e Programa Nashonal Regionnan Vital inisiá dor di e gabinete, ku aktualmente ta enfoká solamente riba Hulanda Europeo.
3. Apliká e prinsipio di comply or explain konsistentemente i na komienso di e siklo di maneho.
E konseho ta boga pa Hulanda Karibense tambe wòrdu inkluí for di kuminsamentu den e formulashon di maneho pa e ambiente di bida físiko. Esaki ta e palabrashon for di 2019, pero den praktika hopi biaha esaki no ta wòrdu siguí. Ta p’esei gobièrnu sentral mester traha un resumen breve di tur e intenshonnan di maneho den e ambiente di bida físiko na algun momentunan fiho kada aña, i spesifiká kon e tin intenshon di inkluí Hulanda Karibense den esaki. E tres islanan karibense na nan turno mester haña oportunidat pa partisipá, riba petishon, den por ehèmpel areglonan di supsidio òf programanan di insentivo ku gobièrnu sentral tin intenshon di apliká solamente na Hulanda Europeo.
Publikashon
Riba 13 di yüni 2025, señor Lapperre (Direktor-General Relashonan den Reino) na nòmber di Minister di Asuntu Interno i Relashon den Reino, a risibí e konseho. Tambe a presentá e konseho na e Ministernan di Asuntunan Ekonómiko, Klima i Desaroyo Sosteníbel, Bibienda i Ordenamentu Teritorial, Infrastruktura i Maneho di Awa i Agrikultura, Peska, Seguridat Alimentario i Naturalesa. E konseho a keda presentá paralèl ku e Kolegionan Ehekutivo di Boneiru, Sint-Eustatius i Saba i e presidentenan di Senadó i Parlamentu Hulandés.
Informashon of reakshon
Pa bo reakshon òf pa mas informashon por tuma kontakto ku Joris Stok, gerente di proyekto, joris.stok@rli.nl, +31 6 132 46 502.